Passage 5.1

अथ हैनं पितामहं नारदः पप्रच्छ

भगवन्सर्वकर्मनिवर्तकः संन्यास इति त्वयैवोक्तः

पुनः स्वाश्रमाचारपरो भवेदित्युच्यते ।

ततः पितामह उवाच ।

शरीरस्य देहिनो जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयावस्थाः

सन्ति तदधीनाः कर्मज्ञानवैराग्यप्रवर्तकाः

पुरुषा जन्तवस्तदनुकूलाचाराः सन्ति तथैव

चेद्भगवन्संन्यासाः कतिभेदास्तदनुष्ठानभेदाः

कीदृशास्तत्त्वतोऽस्माकं वक्तुमर्हसीति ।

तथेत्यङ्गीकृत्य तु पितामहेन संन्यासभेदैराचारभेदज़्

कथमिति चेत्तत्त्वतस्त्वेक एव संन्यासः अज्ञानेनाशक्तिवशा-

त्कर्मलोपश्च त्रैविध्यमेत्य वैराग्यसंन्यासो

ज्ञानवैराग्यसंन्यासः कर्मसंन्यासश्चेति

चातुर्विध्यमुपागतस्तद्यथेति दुष्टमदनाभाच्चेति

विषयवैतृष्ण्यमेत्य प्राक्पुण्यकर्मवशात्संन्यस्तः

स वैराग्यसंन्यासी शास्त्रज्ञानात्पापपुण्यलोकानुभव-

श्रवणात्प्रपञ्चोपरतः क्रोधेर्ष्यासूयाहङ्कारा-

भिमानात्मकसर्वसंसारं निर्वृत्य दारेषणाधनेषणा-

लोकेषणात्मकदेहवासनां शास्त्रवासनां लोकवासनां

त्यक्त्वा वमनान्नमिव प्रकृतीयं सर्वमिदं हेयं मत्वा

साधनचतुष्टयसम्पन्नो यः संन्यसति स एव ज्ञानसंन्यासी ।

क्रमेण सर्वमभ्यस्य सर्वमनुभूय ज्ञानवैराग्याभ्यां

स्वरूपानुसन्धानेन देहमात्रावशिष्टः संन्यस्य

जातरूपधरो भवति स ज्ञानवैराग्यसंन्यासी ।

ब्रह्मचर्यं समाप्य गृही भूत्वा वानप्रस्थाश्रममेत्य

वैराग्यभावेऽप्याश्रमक्रमानुसारेण यः

संन्यस्यति स कर्मसंन्यासी ।

ब्रह्मचर्येण संन्यस्य संन्यासाज्जातरूपधरो

वैराग्यसंन्यासी ।

विद्वत्संन्यासी ज्ञानसंन्यासी विविदिषासंन्यासी

कर्मसंन्यासी ।

कर्मसंन्यासोऽपि द्विविधः निमित्तसंन्यासोऽनिमित्तसंन्यासश्चेति ।

निमित्तस्त्वातुरः । अनिमित्तः क्रमसंन्यासः ।

आतुरः सर्वकर्मलोपः प्राणस्योत्क्रमणकालसंन्यासः

स निमित्तसंन्यासः ।

दृढाङ्गो भूत्वा सर्वं कृतकं नश्वरमिति देहादिकं

सर्वं हेयं प्राप्य ।

हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिधिर्दुरोणसत् ।

नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ।

ब्रह्मव्यतिरिक्तं सर्वं नश्वरमिति निश्चित्याथो क्रमेण यः संन्यस्यति

स संन्यासोऽनिमित्तसंन्यासः ।

संन्यासः षड्विधो भवति ।

कुटीचको बहूदको हंसः परमहंसः तुरीयातीतोऽवधूतश्चेति ।

कुटीचकः शिखायज्ञोपवीती दण्डकमण्डलुधरः कौपीनकन्थाधरः

पितृमातृगुर्वाराधनपरः पिठरखनित्रशिक्यादिमन्त्रसाधनपर

एकत्रान्नादनपरः श्वेतोर्ध्वपुण्ड्रधारी त्रिदण्डः ।

बहूदकः शिखादिकन्थाधरस्त्रिपुण्ड्रधारी कुटीचकवत्सर्वसमो

मधुकरवृत्त्याष्टकवलाशी हंसो जटाधारी त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्ड्रधारी

असंक्लृप्तमाधुकरान्नाशी कौपीनखण्डतुण्डधारी ।

परमहंसः शिखायज्ञोपवीतरहितः पञ्चगृहेश्वेकरात्रान्नादनपरः

करपात्री एककौपीनधारी शाटीमेकामेकं वैणवं दण्डमेकशाटीधरो

वा भस्मोद्धूलनपरः सर्वत्यागी ।

तुरीयातीतो गोमुखः फलाहारी । अन्नाहारी चेद्गृहत्रये देहमात्रावशिष्टो

दिगंबरः कुणपवच्छरीरवृत्तिकः ।

अवधूतस्त्वनियमोऽभिशस्तपतितवर्जनपूर्वकं सर्ववर्णेष्वजगर-

वृत्त्याहारपरः स्वरूपानुसन्धानपरः ।

आतुरो जीवति चेत्क्रमसंन्यासः कर्तव्यः

कुटीचकबहूदकहंसानां ब्रह्मच-

र्याश्रमादितुरीयाश्रमवत् कुटीचकादीनां

संन्यासविधिः ।

परमहंसादित्रयाणां न कटीसूत्रं न कौपीनं

न वस्त्रं न कमण्डलुर्न दण्डः सार्ववर्णैक-

भैक्षाटनपरत्वं जातरूपधरत्वं विधिः ।

संन्यासकालेऽप्यलंबुद्धिपर्यन्तमधीत्य

तदनन्तरं कटीसूत्रं कौपीनं दण्डं वस्त्रं

कमण्डलुं सर्वमप्सु विसृज्याथ जातरूपधरश्चरेन्न

कन्थावेशो नाध्येतव्यो न श्रोतव्यमन्यत्किञ्चित्प्रणवादन्यं

न तर्कं पठेन्न शब्दमपि बृहच्छब्दान्नाध्यापयेन्न

महद्वाचोविग्लापनं गिरा पाण्यादिना संभाषणं

नान्यस्माद्वा विशेषेण न शूद्रस्त्रीपतितोदक्यासंभाषणं

न यतेर्देवपूजा नोत्सवदर्शनं तीर्थयात्रावृत्तिः ।

पुनर्यतिविशेषः ।

कुटीचस्यैकत्र भिक्षा बहूदकस्यासंक्लृप्तं

माधुकरं हंसस्याष्टगृहेष्वष्टकवलं

परमहंसस्य पञ्चगृहेषु करपात्रं

फलाहारो गोमुखं तुरीयातीतस्यावधूतस्याजगरवृत्तिः

सार्ववर्णिकेषु यतिर्नैकरात्रं वसेन्न कस्यापि

नमेत्तुरीयातीतावधूतयोर्न ज्येष्ठो यो न स्वरूपज्ञः

स ज्येष्ठोऽपि कनिष्ठो हस्ताभ्यां नद्युत्तरणं

न कुर्यान्न वृक्षमारोहेन्न यानादिरूढो न

क्रयविक्रयपरो न किञ्चिद्विनिमयपरो न दाम्भिको

नानृतवादी न यतेः किंचित्कर्तव्यमस्त्यस्तिचेत्सांकर्यम् ।

तस्मान्मननादौ संन्यासिनामधिकारः ।

आतुरकुटीचकयोर्भूर्लोको बहूदकस्य

स्वर्गलोको हंसस्य तपोलोकः परमहंसस्य

सत्यलोकस्तुरीयातीतावधूतयोः स्वात्मन्येव

कैवल्यं स्वरूपानुसन्धानेन भ्रमरकीटन्यायवत् ।

यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।

तं तमेव समाप्नोति नान्यथा श्रुतिशासनम् ।

तदेवं ज्ञात्वा स्वरूपानुसन्धानं विनान्यथाचारपरो

न भवेत्तदाचारवशात्तत्तल्लोकप्राप्तिर्ज्ञान-

वैराग्यसम्पन्नस्य स्वस्मिन्नेव मुक्तिरिति न सर्वत्राचारप्रसक्ति-

स्तदाचारः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेष्वेकशरीरस्य जाग्रत्काले

विश्वः स्वप्नकाले तैजसः सुषुप्तिकाले प्राज्ञः

अवस्थाभेदादवस्थेश्वरभेदः कार्यभेदात्कारणभेदस्तासु

चतुर्दशकारणानां बाह्यवृत्तयोऽतर्वृतयस्तेषा-

मुपादानकारणम् ।

वृत्तयश्चत्वारः मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेति ।

तत्तद्वृत्तिव्यापारभेदेन पृथगाचारभेदः ।

नेत्रस्थं जागरितं विद्यात्कण्ठे स्वप्नं समाविशत् ।

सुषुप्तं हृदयस्थं तु तुरीयं मूर्ध्नि संस्थितम् ।

तुरीयमक्षरमिति ज्ञात्वा जागरिते सुषुप्त्यवस्थापन्न

इव यद्यच्छृतं यद्यदृष्टं तत्सत्सर्वमविज्ञातमिव

यो वसेत्तस्य स्वप्नावस्थायामपि तादृगवस्था भवति ।

स जीवन्मुक्त इति वदन्ति । सर्वश्रुत्यर्थप्रतिपादनमपि तस्यैव

मुक्तिरिति । भिक्षुर्नैहिकामुष्मिकापेक्षः । यद्यपेक्षास्ति

तदनुरूपो भवति । स्वरूपानुसन्धानव्यतिरिक्तान्यशास्त्रा-

भ्यासैरुष्ट्रकुङ्कुमभारवद्व्यर्थो न योगशास्त्र-

प्रवृत्तिर्न साङ्ख्यशास्त्राभ्यासो न मन्त्रतन्त्रव्यापारः ।

इतरशास्त्रप्रवृत्तिर्यतेरस्ति चेच्छवालङ्कारवच्चर्मकारव-

दतिविदूरकर्माचारविद्यादूरो न प्रणवकीर्तनपरो यद्यत्कर्म

करोति तत्तत्फलमनुभवति एरण्डतैलफेनवदतः सर्वं परित्यज्य

तत्प्रसक्तं मनोदण्डं करपात्रं दिगम्बरं दृष्ट्वा

परिव्रजेद्भिक्षुः । बालोन्मत्तपिशाचवन्मरणं जीवितं वा न

काङ्क्षेत कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशभृतकन्यायेन परिव्राडिति ।

तितिक्षाज्ञानवैराग्यशमादिगुणवर्जितः ।

भिक्षामात्रेण जीवि स्यात्स यतिर्यतिवृत्तिहा ॥ १॥

atha hainaṃ pitāmahaṃ nāradaḥ papraccha

bhagavansarvakarmanivartakaḥ saṃnyāsa iti tvayaivoktaḥ

punaḥ svāśramācāraparo bhavedityucyate |

tataḥ pitāmaha uvāca |

śarīrasya dehino jāgratsvapnasuṣuptiturīyāvasthāḥ

santi tadadhīnāḥ karmajñānavairāgyapravartakāḥ

puruṣā jantavastadanukūlācārāḥ santi tathaiva

cedbhagavansaṃnyāsāḥ katibhedāstadanuṣṭhānabhedāḥ

kīdṛśāstattvato'smākaṃ vaktumarhasīti |

tathetyaṅgīkṛtya tu pitāmahena saṃnyāsabhedairācārabhedaḥ

kathamiti cettattvatastveka eva saṃnyāsaḥ ajñānenāśaktivaśātkarmalopaśca traividhyametya vairāgyasaṃnyāso

jñānavairāgyasaṃnyāsaḥ karmasaṃnyāsaśceti

cāturvidhyamupāgatastadyatheti duṣṭamadanābhācceti

viṣayavaitṛṣṇyametya prākpuṇyakarmavaśātsaṃnyastaḥ

sa vairāgyasaṃnyāsī śāstrajñānātpāpapuṇyalokānubhavaśravaṇātprapañcoparataḥ krodherṣyāsūyāhaṅkārābhimānātmakasarvasaṃsāraṃ nirvṛtya dāreṣaṇādhaneṣaṇālokeṣaṇātmakadehavāsanāṃ śāstravāsanāṃ lokavāsanāṃ

tyaktvā vamanānnamiva prakṛtīyaṃ sarvamidaṃ heyaṃ matvā

sādhanacatuṣṭayasampanno yaḥ saṃnyasati sa eva jñānasaṃnyāsī |

krameṇa sarvamabhyasya sarvamanubhūya jñānavairāgyābhyāṃ

svarūpānusandhānena dehamātrāvaśiṣṭaḥ saṃnyasya

jātarūpadharo bhavati sa jñānavairāgyasaṃnyāsī |

brahmacaryaṃ samāpya gṛhī bhūtvā vānaprasthāśramametya

vairāgyabhāve'pyāśramakramānusāreṇa yaḥ

saṃnyasyati sa karmasaṃnyāsī |

brahmacaryeṇa saṃnyasya saṃnyāsājjātarūpadharo