Passage 1

अथ ह पैङ्ग़लो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्य

द्वादशवर्शशुश्रूषापूर्वकं

परमरहस्यकैवल्यमनुब्रूहीति पप्रच्छ । स होवाच

याज्ञ्नवल्क्यः सदेव सोम्येदमग्र आसीत् ।

तन्नित्यमुक्तमविक्रियं सत्यज्ञानानन्दं परिपूर्णं

सनातनमेकमेवाद्वितीयं ब्रह्म ।

तस्मिन्मरुशुक्तिकास्थाणुस्फटिकादौ

जलरौप्यपुरुषरेखादिवल्लोहितशुक्लकृष्णगुणमयी

गुणसाम्यानिर्वाच्या मूलप्रकृतिरासीत् । तत्प्रतिबिम्बितं

यत्तत्साक्षिचैतन्यमासीत् । सा पुनर्विकृतिं प्राप्य

सत्त्वोद्रिक्ताऽव्यक्ताख्यावरणशक्तिरासीत् । तत्प्रतिबिम्बितं

यत्तदीश्वरचैतन्यमासीत् । स स्वाधीनमायः सर्वज्ञः

सृष्टिस्थितिलयानामादिकर्ता जगदङ्कुररूपो भवति ।

स्वस्मिन्विलीनं सकलं जगदाविर्भावयति ।

प्राणिकर्मवशादेष पटो यद्वत्प्रसारितः

प्राणिकर्मक्षयात्पुनस्तिरोभावयति । तस्मिन्नेवाखिलं विश्वं

सङ्कोचितपटवद्वर्तते । ईशाधिष्ठितावरणशक्तितो

रजोद्रिक्ता महदाख्या विक्षेपशक्तिरासीत् । तत्प्रतिबिम्बितं

यत्तद्धिरण्यगर्भचैतन्यमासीत् । स महत्तत्त्वाभिमानी

स्पष्टास्पष्टवपुर्भवति ।

हिरण्यगर्भाधिष्ठितविक्षेपशक्तितस्तमोद्रिक्ताहङ्काराभिधा

स्थूलशक्तिरासीत् । तत्प्रतिबिम्बितं

यत्तद्विराटचैतन्यमासीत् । स तदभिमानी स्पष्टवपुः

सर्वस्थूलपालको विष्णुः प्रधानपुरुषो भवति ।

तस्मादात्मन आकाशः सम्भूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः

। अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी । तानि पञ्च तन्मात्राणि

त्रिगुणानि भवन्ति । स्रष्टुकामो जगद्योनिस्तमोगुणमधिष्ठाय

सूक्ष्मतन्मात्राणि भूतानि स्थूलीकर्तुं सोऽकामयत ।

सृष्टेः परिमितानि भूतान्येकमेकं द्विधा विधाय

पुनश्चतुर्धा कृत्वा स्वस्वेतरद्वितीयांशैः पञ्चधा

संयोज्य पञ्चीकृतभूतैरनन्तकोटिब्रह्माण्डानि

तत्तदण्डोचितगोलकस्थूलशरीराण्यसृजत् । स

पञ्चभूतानां रजोंशांश्चतुर्धा कृत्वा

भागत्रयात्पञ्चवृत्त्यात्मकं प्राणमसृजत् । स तेषां

तुर्यभागेन कर्मेन्द्रियाण्यसृजत् । स तेषां सत्त्वांशं

चतुर्धा कृत्वा भागत्रयसमष्टितः

पञ्चक्रियावृत्त्यात्मकमन्तःकरणमसृजत् । स तेषां

सत्त्वतुरीयभागेन ज्ञानेन्द्रियाण्यसृजत् । सत्त्वसमष्टित

इन्द्रियपालकानसृजत् । तानि सृष्टान्यण्डे प्राचिक्षिपत्

। तदाज्ञया समष्ट्यण्डं व्याप्य तान्यतिष्ठन् ।

तदाज्ञयाहङ्कारसमन्वितो विराट् स्थूलान्यरक्षत् ।

हिरण्यगर्भस्तदाज्ञया सूक्ष्माण्यपालयत् । अण्डस्थानि तानि

तेन विना स्पन्दितुं चेष्टितुं वा न शेकुः । तानि

चेतनीकर्तुं सोऽकामयत ब्रह्माण्डब्रह्मरन्ध्राणि

समस्तव्यष्टिमस्तकान्विदार्य तदेवानुप्राविशत् । तदा

जडान्यपि तानि चेतनवत्स्वकर्माणि चक्रिरे । सर्वज्ञेशो

मायालेशसमन्वितो व्यष्टिदेहं प्रविश्य तया मोहितो

जीवत्वमगमत् ।

शरीरत्रयतादात्म्यात्कर्तृत्वभोक्तृत्वतामगमत् ।

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणधर्मयुक्तो

घटीयन्त्रवदुद्विग्नो जातो मृत इव कुलालचक्रन्यायेन

परिभ्रमतीति ॥

atha ha paiṅgalo yājñavalkyamupasametya

dvādaśavarṣaśuśrūṣāpūrvakaṃ

paramarahasyakaivalyamanubrūhīti papraccha | sa hovāca

yājñavalkyaḥ sadeva somyedamagra āsīt |

tannityamuktamavikriyaṃ satyajñānānandaṃ paripūrṇaṃ

sanātanamekamevādvitīyaṃ brahma |

tasminmaruśuktikāsthāṇusphaṭikādau

jalaraupyapuruṣarekhādivallohitaśuklakṛṣṇaguṇamayī

guṇasāmyānirvācyā mūlaprakṛtirāsīt | tatpratibimbitaṃ

yattatsākṣicaitanyamāsīt | sā punarvikṛtiṃ prāpya

sattvodriktā'vyaktākhyāvaraṇaśaktirāsīt | tatpratibimbitaṃ

yattadīśvaracaitanyamāsīt | sa svādhīnamāyaḥ sarvajñaḥ

sṛṣṭisthitilayānāmādikartā jagadaṅkurarūpo bhavati |

svasminvilīnaṃ sakalaṃ jagadāvirbhāvayati |

prāṇikarmavaśādeṣa paṭo yadvatprasāritaḥ

prāṇikarmakṣayātpunastirobhāvayati | tasminnevākhilaṃ viśvaṃ

saṅkocitapaṭavadvartate | īśādhiṣṭhitāvaraṇaśaktito

rajodriktā mahadākhyā vikṣepaśaktirāsīt | tatpratibimbitaṃ

yattaddhiraṇyagarbhacaitanyamāsīt | sa mahattattvābhimānī

spaṣṭāspaṣṭavapurbhavati |

hiraṇyagarbhādhiṣṭhitavikṣepaśaktitastamodriktāhaṅkārābhidhā

sthūlaśaktirāsīt | tatpratibimbitaṃ

yattadvirāṭcaitanyamāsīt | sa tadabhimānī spaṣṭavapuḥ

sarvasthūlapālako viṣṇuḥ pradhānapuruṣo bhavati |

tasmādātmana ākāśaḥ sambhūtaḥ | ākāśādvāyuḥ | vāyoragniḥ

| agnerāpaḥ | adbhyaḥ pṛthivī | tāni pañca tanmātrāṇi

triguṇāni bhavanti | sraṣṭukāmo jagadyonistamoguṇamadhiṣṭhāya

sūkṣmatanmātrāṇi bhūtāni sthūlīkartuṃ so'kāmayata |

sṛṣṭeḥ parimitāni bhūtānyekamekaṃ dvidhā vidhāya