Passage 1

अथ पैङ्गलो याज्ञवल्क्यमुवाच सर्वलोकानां

सृष्टिस्थित्यन्तकृद्विभूरीशः कथं जीवत्वमगमदिति । स

होवाच याज्ञवल्क्यः स्थूलसूक्ष्मकारणदेहोद्भवपूर्वकं

जीवेश्वरस्वरूपं विविच्य कथयामीति

सावधानेनैकाग्रतया श्रूयताम् । ईशः

पञ्चीकृतमहाभूतलेशानादाय

व्यष्टिसमष्ट्यात्मकस्थूलशरीराणि यथाक्रममकरोत् ।

कपालचर्मान्त्रास्थिमांसनखानि पृथिव्यंशाः ।

रक्तमूत्रलालास्वेदादिकमवंशाः ।

क्षुत्तृष्णोष्णमोहमैथुनाद्या अग्न्यंशाः ।

प्रचारणोत्तारणश्वासादिका वाय्वंशाः । कामक्रोधादयो

व्योमांशाः । एतत्सङ्घातं कर्मणि सञ्चितं त्वगादियुक्तं

बाल्याद्यवस्थाभिमानास्पदं बहुदोपाश्रयं स्थूलशरीरं

भवति ॥

अथापञ्चीकृतमहाभूतरजोंशभागत्रयसमष्टितः

प्राणमसृजत् । प्राणापानव्यानोदानसमानाः प्राणवृत्तयः

। नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जया उपप्राणाः ।

हृदासननाभिकण्ठसर्वाङ्गानि स्थानानि ।

आकाशादिरजोगुणतुरीयभागेन कर्मेन्द्रियमसृजत् ।

वाक्पाणिपादपायूपास्थास्तद्वृत्तयः ।

वचनादानगमनविसर्गानन्दास्तद्विषयाः ॥

एवं भूतसत्त्वांशभागत्रयसमष्टितोऽन्तःकरणमसृजत्

। अन्तःकरणमनोबुद्धिचित्ताहङ्कारास्तद्वृत्तयः ।

सङ्कल्पनिश्चयस्मरणाभिमानानुसन्धानास्तद्विषयाः ।

गलवदननाभिहृदयभ्रूमध्यं स्थानम् ।

भूतसत्वतुरीयभागेन ज्ञानेन्द्रियमसृजत् ।

श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणास्तद्वृत्तयः ।

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धास्तद्विषयाः ।

दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमृत्युकाः । चन्द्रो

विष्णुश्चतुर्वक्त्रः शम्भुश्च कारणाधिपाः ॥

अथान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञामयानन्दमयाः पञ्च

कोशाः । अन्नरसेनैव भूत्वान्नरसेनाभिवृद्धिं

प्राप्यान्नरसमयपृथिव्यां यद्विलीयते सोऽन्नमयकोशः ।

तदेव स्थूलशरीरम् । कर्मेन्द्रियैः सह प्राणादिपञ्चकं

प्राणमयकोशः । ज्ञानेन्द्रियैः सह बुद्धिर्विज्ञानमयकोशः ।

एतत्कोशत्रयं लिङ्गशरीरम् ।

स्वरूपाज्ञानमानन्दमयकोशः । तत्कारणशरीरम् ॥

अथ ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं कर्मेन्द्रियपञ्चकं

प्राणादिपञ्चकं वियदादिपञ्चकमन्तःकरणचतुष्टयं

कामकर्मतमांस्यष्टपुरम् ॥

इशाज्ञया विराजो व्यष्टिदेहं प्रविश्य बुद्धिमधिष्ठाय

विश्वत्वमगमत् । विज्ञानात्मा चिदाभासो विश्वो व्यावहारिको

जाग्रत्स्थूलदेहाभिमानी कर्मभूरिति च विश्वस्य नाम

भवति । ईशाज्ञया सूत्रात्मा व्यष्टिसूक्ष्मशरीरं

प्रविश्य मन अधिष्ठाय तैजसत्वमगमत् । तैजसः

प्रातिभासिकः स्वप्नकल्पित इति तैजसस्य नाम भवति ।

ईशाज्ञया मायोपाधिरव्यक्तसमन्वितो व्यष्टिकारणशरीरं

प्रविश्य प्राज्ञत्वमगमत् । प्राज्ञोविच्छिन्नः पारमार्थिकः

सुषुप्त्यभिमानीति प्राज्ञस्य नाम भवति ।

अव्यक्तलेशाज्ञानाच्छादितपारमार्थिकजीवस्य

तत्त्वमस्यादिवाक्यानि ब्रह्मणैकतां जगुः

नेतरयोर्व्यावहारिकप्रातिभासिकयोः ।

अन्तःकरणप्रतिबिम्बितचैतन्यं यत्तदेवावस्थात्रयभाग्भवति

। स जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यवस्थाः प्राप्य घटीयन्त्रवदुद्विग्नो

जातो मृत इव स्थितो भवति । अथ

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छामरणाद्यवस्थाः पञ्च भवन्ति

॥

तत्तद्देवताग्रहान्वितैः श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियैः

शब्द्याद्यर्थविषयग्रहणज्ञानं जाग्रदवस्था भवति ।

तत्र भ्रूमध्यं गतो जीव आपादमस्तकं व्याप्य

कृषिश्रवणाद्यखिलक्रियाकर्ता भवति । तत्तत्फलभुक् च

भवति । लोकान्तरगतः कर्मार्जितफलं स एव भुङ्क्ते । स

सार्वभौमवद्व्यवहाराच्छ्रान्त अन्तर्भवनं प्रवेष्टुं

मार्गमाश्रित्य तिष्ठति । करणोपरमे

जाग्रत्संस्कारोत्थप्रबोधवद्ग्राह्यग्राहकरूपस्फुरणं

स्वप्नावस्था भवति । तत्र विश्व एव

जाग्रद्व्यवहारलोपान्नाडीमध्यं चरंस्तैजसत्वमवाप्य

वासनारूपकं जगद्वैचित्र्यं स्वभासा भासयन्यथेप्सितं

स्वयं भुङ्क्ते ॥

चित्तैककरणा सुषुप्त्यवस्था भवति ।

भ्रमविश्रान्तशकुनिः पक्षौ संहृत्य नीडाभिमुखं यथा

गच्छति तथा जीवोऽपि जाग्रत्स्वप्नप्रपञ्चे व्यवहृत्य

श्रान्तोऽज्ञानं प्रविश्य स्वानन्दं भुङ्क्ते ॥

अकस्मान्मुद्गरदण्डाद्यैस्ताडितवद्भयाज्ञानाभ्यामिन्द्रियसङ्घ्

आतैः कम्पन्निव मृततुल्या मूर्च्छा भवति ।

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिमूर्च्छावस्थानामन्या

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सर्वजीवभयप्रदा स्थूलदेहविसर्जनी

मरणावस्था भवति । कर्मेन्द्रियाणि ज्ञानेन्द्रियाणि

तत्तद्विषयान्प्राणान्संहृत्य कामकर्मान्वित

अविद्याभूतवेष्टितो जीवो देहान्तरं प्राप्य लोकान्तरं

गच्छति । प्राक्कर्मफलपाकेनावर्तान्तरकीटवद्विश्रान्तिं

नैव गच्छति । सत्कर्मपरिपाकतो बहूनां जन्मनामन्ते

नृणां मोक्षेच्छा जायते । तदा सद्गुरुमाश्रित्य

चिरकालसेवया बन्धं मोक्षं कश्चित्प्रयाति । अविचारकृतो

बन्धो विचारान्मोक्षो भवति । तस्मात्सदा विचारयेत् ।

अध्यारोपापवादतः स्वरूपं निश्चयीकर्तुं शक्यते ।

तस्मात्सदा विचारयेज्जगज्जीवपरमात्मनो

जीवभावजगद्भावबाधे प्रत्यगभिन्नं ब्रह्मैवावशिष्यत

इति ॥

atha paiṅgalo yājñavalkyamuvāca sarvalokānāṃ

sṛṣṭisthityantakṛdvibhurīśaḥ kathaṃ jīvatvamagamaditi | sa

hovāca yājñavalkyaḥ sthūlasūkṣmakāraṇadehodbhavapūrvakaṃ

jīveśvarasvarūpaṃ vivicya kathayāmīti

sāvadhānenaikāgratayā śrūyatām | īśaḥ

pañcīkṛtamahābhūtaleśānādāya

vyaṣṭisamaṣṭyātmakasthūlaśarīrāṇi yathākramamakarot |

kapālacarmāntrāsthimāṃsanakhāni pṛthivyaṃśāḥ |

raktamūtralālāsvedādikamabaṃśāḥ |

kṣuttṛṣṇoṣṇamohamaithunādyā agnyaṃśāḥ |

pracāraṇottāraṇaśvāsādikā vāyvaṃśāḥ | kāmakrodhādayo

vyomāṃśāḥ | etatsaṅghātaṃ karmaṇi sañcitaṃ tvagādiyuktaṃ

bālyādyavasthābhimānāspadaṃ bahudoṣāśrayaṃ sthūlaśarīraṃ

bhavati ||

athāpañcīkṛtamahābhūtarajoṃśabhāgatrayasamaṣṭitaḥ

prāṇamasṛjat | prāṇāpānavyānodānasamānāḥ prāṇavṛttayaḥ

| nāgakūrmakṛkaradevadattadhanañjayā upaprāṇāḥ |

hṛdāsananābhikaṇṭhasarvāṅgāni sthānāni |

ākāśādirajoguṇaturīyabhāgena karmendriyamasṛjat |

vākpāṇipādapāyūpasthāstadvṛttayaḥ |

vacanādānagamanavisargānandāstadviṣayāḥ ||

evaṃ bhūtasattvāṃśabhāgatrayasamaṣṭito'ntaḥkaraṇamasṛjat

| antaḥkaraṇamanobuddhicittāhaṅkārāstadvṛttayaḥ |

saṅkalpaniścayasmaraṇābhimānānusandhānāstadviṣayāḥ |

galavadananābhihṛdayabhrūmadhyaṃ sthānam |

bhūtasattvaturīyabhāgena jñānendriyamasṛjat |

śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇāstadvṛttayaḥ |

śabdasparśarūparasagandhāstadviṣayāḥ |

digvātārkapraceto'śvivahnīndropendramṛtyukāḥ | candro

viṣṇuścaturvaktraḥ śambhuśca karaṇādhipāḥ ||