Passage 1

अथ हैनं पैङ्गलः प्रपच्छ याज्ञवल्क्यं

महावाक्यविवरणमनुब्रूहीति । स होवाच

याज्ञवल्क्यस्तत्त्वमसि त्वं तदसि त्वं ब्रह्मास्यहं

ब्रह्मास्मीत्यनुसन्धानं कुर्यात् । तत्र पारोक्ष्यशबलः

सर्वज्ञत्वादिलक्षणो मायोपाधिः सच्चिदानन्दलक्षणो

जगद्योनिस्तत्पदवाच्यो भवति । स

एवान्तःकरणसम्भिन्नबोधोऽस्मत्प्रत्ययावलम्बनस्त्वम्पदवाच्यो

भवति । परजीवोपाधिमायाविद्ये विहाय तत्त्वंपदलक्ष्यं

प्रत्यगभिन्नं ब्रह्म । तत्त्वमसीत्यहं ब्रह्मास्मीति

वाक्यार्थविचारः श्रवणं भवति । एकान्तेन

श्रवणार्थानुसन्धानं मननं भवति ।

श्रवणमनननिर्विचिकित्सेऽर्थे वस्तुन्येकतानवत्तया

चेतःस्थापनं निदिध्यासनं भवति । ध्यातृध्याने विहाय

निवातस्थितदीपवद्ध्येयैकगोचरं चित्तं समाधिर्भवति ।

तदानीमात्मगोचरा वृत्तयः समुत्थिता अज्ञाता भवन्ति ।

ताः स्मरणादनुमीयन्ते । इहानादिसंसारे सञ्चिताः

कर्मकोटयोऽनेनैव विलयं यान्ति ।

ततोभ्यासपाटवात्सहस्रशः सदामृतधारा वर्षति । ततो

योगवित्तमाः समाधिं धर्ममेघं प्राहुः । वासनाजाले

निःशेषममुना प्रविलापिते कर्मसञ्चये पुण्यपापे

समूलोन्मूलिते प्राक्परोक्षमपि

करतलामलकवद्वाक्यमप्रतिबद्धापरोक्षसाक्षात्कारं

प्रसूयते । तदा जीवन्मुक्तो भवति ॥

ईशः पञ्चीकृतभूतानामपञ्चीकरणं कर्तुं

सोऽकामयत । ब्रह्माण्डतद्गतलोकान्कार्यरूपांश्च

कारणत्वं प्रापयित्वा ततः सूक्ष्माङ्गं कर्मेन्द्रियाणि

प्राणांश्च ज्ञानेन्द्रियाण्यन्तःकरणचतुष्टयं

चैकीकृत्य सर्वाणि भौतिकानि कारणे भूतपञ्चके संयोज्य

भूमिं जले जलं वह्नौ वह्निं वायौ वायुमाकाशे

चाकाशमहङ्कारे चाहङ्कारं महति महदव्यक्तेऽव्यक्तं

पुरुषे क्रमेण विलीयते । विराद्ड्ढिरण्यगर्भेश्वरा

उपाधिविलयात्परमात्मनि लीयन्ते ।

पञ्चीकृतमहाभूतसम्भवकर्मसञ्चितस्थूलदेहः

कर्मक्षयात्सत्कर्मपरिपाकतोऽपञ्चीकरणं प्राप्य

सूक्ष्मेणैकीभूत्वा कारणरूपत्वमासाद्य तत्कारणं

कूटस्थे प्रत्यगात्मनि विलीयते । विश्वतैजसप्राज्ञाः

स्वस्वोपाधिलयात्प्रत्यगात्मनि लीयन्ते । अण्डं ज्ञानाग्निना

दग्धं कारणैः सह परमात्मनि लीनं भवति । ततो ब्राह्मणः

समाहितो भूत्वा तत्त्वंपदैक्यमेव सदा कुर्यात् । ततो

मेघापायेंऽशुमानिवात्माविर्भवति ।

atha hainaṃ paiṅgalaḥ papraccha yājñavalkyaṃ

mahāvākyavivaraṇamanubrūhīti | sa hovāca

yājñavalkyastattvamasi tvaṃ tadasi tvaṃ brahmāsyahaṃ

brahmāsmītyanusandhānaṃ kuryāt | tatra pārokṣyaśabalaḥ

sarvajñatvādilakṣaṇo māyopādhiḥ saccidānandalakṣaṇo

jagadyonistatpadavācyo bhavati | sa

evāntaḥkaraṇasambhinnabodho'smatpratyayāvalambanastvampadavācyo

bhavati | parajīvopādhimāyāvidye vihāya tattvaṃpadalakṣyaṃ

pratyagabhinnaṃ brahma | tattvamasītyahaṃ brahmāsmīti

vākyārthavicāraḥ śravaṇaṃ bhavati | ekāntena

śravaṇārthānusandhānaṃ mananaṃ bhavati |

śravaṇamanananirvicikitse'rthe vastunyekatānavattayā

cetaḥsthāpanaṃ nididhyāsanaṃ bhavati | dhyātṛdhyāne vihāya

nivātasthitadīpavaddhyeyaikagocaraṃ cittaṃ samādhirbhavati |

tadānīmātmagocarā vṛttayaḥ samutthitā ajñātā bhavanti |

tāḥ smaraṇādanumīyante | ihānādisaṃsāre sañcitāḥ

karmakoṭayo'nenaiva vilayaṃ yānti |

tatobhyāsapāṭavātsahasraśaḥ sadāmṛtadhārā varṣati | tato

yogavittamāḥ samādhiṃ dharmameghaṃ prāhuḥ | vāsanājāle

niḥśeṣamamunā pravilāpite karmasañcaye puṇyapāpe

samūlonmūlite prākparokṣamapi

karatalāmalakavadvākyamapratibaddhāparokṣasākṣātkāraṃ

prasūyate | tadā jīvanmukto bhavati ||

īśaḥ pañcīkṛtabhūtānāmapañcīkaraṇaṃ kartuṃ

so'kāmayata | brahmāṇḍatadgatalokānkāryarūpāṃśca

kāraṇatvaṃ prāpayitvā tataḥ sūkṣmāṅgaṃ karmendriyāṇi

prāṇāṃśca jñānendriyāṇyantaḥkaraṇacatuṣṭayaṃ

caikīkṛtya sarvāṇi bhautikāni kāraṇe bhūtapañcake saṃyojya

bhūmiṃ jale jalaṃ vahnau vahniṃ vāyau vāyumākāśe