Passage 1

हरिः ॐ ॥ अथ ह वै स्वयंभूर्ब्रह्मा प्रजाः सृजानीति कामकामो जायते

कामेश्वरो वैश्रवणः । वैश्रवणो ब्रह्मपुत्रो वालखिल्यः स्वयंभुवं

परिपृच्छति जगतां का विद्या का देवता जाग्रत्तुरीययोरस्य को देवो यानि

तस्य वशानि कालाः कियत्प्रमाणाः कस्याज्ञया रविचन्द्रग्रहादयो भासन्ते

कस्य महिमा गगनस्वरूप एतदहं श्रोतुमिच्छामि नान्यो जानाति

त्वं ब्रूहि ब्रह्मन् । स्वयंभूरुवाच कृत्स्नजगतां मातृका विद्या

द्वित्रिवर्णसहिता द्विवर्णमाता त्रिवर्णसहिता । चतुर्मात्रात्मकोङ्कारो मम

प्राणात्मिका देवता । अहमेव जगत्त्रयस्यैकः पतिः । मम वशानि सर्वाणि

युगान्यपि । अहोरात्रादयो मत्संवर्धिताः कालाः । मम रूपा

रवेस्तेजश्चन्द्रनक्षत्रग्रहतेजांसि च । गगनो मम त्रिशक्तिमायास्वरूपः

नान्यो मदस्ति । तमोमायात्मको रुद्रः सात्विकमायात्मको विष्णू

राजसमायात्मको ब्रह्मा ।

इन्द्रादयस्तामसराजसात्मिका न सात्विकः कोऽपि अघोरः

सर्वसाधारणस्वरूपः । समस्तयागानां रुद्रः पशुपतिः कर्ता ।

रुद्रो यागदेवो विष्णुरध्वर्युर्होतेन्द्रो देवता यज्ञभुग्

मानसं ब्रह्म माहेश्वरं ब्रह्म मानसं हंसः

सोऽहं हंस इति । तन्मययज्ञो नादानुसन्धानम् ।

तन्मयविकारो जीवः । परमात्मस्वरूपो हंसः । अन्तर्बहिश्चरति

हंसः । अन्तर्गतोऽनकाशान्तर्गतसुपर्णस्वरूपो हंसः ।

षण्णवतितत्त्वतन्तुवद्व्यक्तं चित्सूत्रत्रयचिन्मयलक्षणं

नवतत्त्वत्रिरावृतं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरात्मकमग्नित्रयकलोपेतं

चिद्ग्रन्थिबन्धनम् । अद्वैतग्रन्थिः यज्ञसाधारणाङ्गं

बहिरन्तर्ज्वलनं यज्ञाङ्गलक्षणब्रह्मस्वरूपो हंसः ।

उपवीतलक्षणसूत्रब्रह्मगा यज्ञाः । ब्रह्माङ्गलक्षणयुक्तो

यज्ञसूत्रम् । तद्ब्रह्मसूत्रम् । यज्ञसूत्रसंबन्धी ब्रह्मयज्ञः ।

तत्स्वरूपोऽङ्गानि मात्राणि मनो यज्ञस्य हंसो यज्ञसूत्रम् ।

प्रणवं ब्रह्मसूत्रं ब्रह्मयज्ञमयम् । प्रणवान्तर्वर्ती हंसो

ब्रह्मसूत्रम् । तदेव ब्रह्मयज्ञमयं मोक्षक्रमम् ।

ब्रह्मसन्ध्याक्रिया मनोयागः । सन्ध्याक्रिया मनोयागस्य लक्षणम् ।

यज्ञसूत्रप्रणवब्रह्मयज्ञक्रियायुक्तो ब्राह्मणः । ब्रह्मचर्येण

हरन्ति देवाः । हंससूत्रचर्या यज्ञाः । हंसप्रणवयोरभेदः ।

हंसस्य प्रार्थनास्त्रिकालाः । त्रिकालस्त्रिवर्णाः । त्रेताग्न्यनुसन्धानो यागः ।

त्रेताग्न्यात्माकृतिवर्णोङ्कारहंसानुसन्धानोऽन्तर्यागः ।

चित्स्वरूपवत्तन्मयं तुरीयस्वरूपम् । अन्तरादित्ये ज्योतिःस्वरूपो हंसः ।

यज्ञाङ्गं ब्रह्मसम्पत्तिः । ब्रह्मप्रवृत्तौ तत्प्रणवहंससूत्रेणैव

ध्यानमाचरन्ति । प्रोवाच पुनः स्वयंभुवं प्रतिजानीते ब्रह्मपुत्रो

ऋषिर्वालखिल्यः । हंससूत्राणि कतिसंख्यानि कियद्वा प्रमाणम् ।

हृद्यादित्यमरीचीनां पदं षण्णवतिः । चित्सूत्रघ्राणयोः स्वर्निर्गता

प्रणवधारा षडङ्गुलदशाशीतिः । वामबाहुर्दक्षिणकठ्योरन्तश्चरति

हंसः परमात्मा ब्रह्मगुह्यप्रकारो नान्यत्र विदितः ।

जानन्ति तेऽमृतफलकाः ।

सर्वकालं हंसं प्रकाशकम् ।

प्रणवहंसान्तर्ध्यानप्रकृतिं विना न मुक्तिः ।

नवसूत्रान्परिचर्चितान् । तेऽपि यद्ब्रह्म चरन्ति । अन्तरादित्ये न ज्ञातं

मनुष्याणाम् । जगदादित्यो रोचत इति ज्ञात्वा ते मर्त्या विबुधास्तपन

प्रार्थनायुक्ता आचरन्ति ।

वाजपेयः पशुहर्ता अध्वर्युरिन्द्रो देवता अहिंसा

धर्मयागः परमहंसोऽध्वर्युः परमात्मा देवता

पशुपतिः ब्रह्मोपनिषदो ब्रह्म । स्वाध्याययुक्ता

ब्राह्मणाश्चरन्ति । अश्वमेधो महायज्ञकथा ।

तद्राज्ञा ब्रह्मचर्यमाचरन्ति । सर्वेषां

पूर्वोक्तब्रह्मयज्ञक्रमं मुक्तिक्रममिति ब्रह्मपुत्रः

प्रोवाच । उदितो हंस ऋषिः । स्वयंभूस्तिरोदधे । रुद्रो

ब्रह्मोपनिषदो हंसज्योतिः पशुपतिः प्रणवस्तारकः स एवं वेद ।

हंसात्ममालिकावर्णब्रह्मकालप्रचोदिता ।

परमात्मा पुमानिति ब्रह्मसम्पत्तिकारिणी ॥ १॥

hariḥ oṃ || atha ha vai svayaṃbhūrbrahmā prajāḥ sṛjānīti kāmakāmo jāyate kāmeśvaro vaiśravaṇaḥ | vaiśravaṇo brahmaputro vālakhilyaḥ svayaṃbhuvaṃ paripṛcchati jagatāṃ kā vidyā kā devatā jāgratturīyayorasya ko devo yāni tasya vaśāni kālāḥ kiyatpramāṇāḥ kasyājñayā ravicandragrahādayo bhāsante kasya mahimā gaganasvarūpa etadahaṃ śrotumicchāmi nānyo jānāti tvaṃ brūhi brahman | svayaṃbhūruvāca kṛtsnajagatāṃ mātṛkā vidyā dvitrivarṇasahitā dvivarṇamātā trivarṇasahitā | caturmātrātmakoṅkāro mama prāṇātmikā devatā | ahameva jagattrayasyaikaḥ patiḥ | mama vaśāni sarvāṇi yugānyapi | ahorātrādayo matsaṃvardhitāḥ kālāḥ | mama rūpā ravestejaścandranakṣatragrahatejāṃsi ca | gagano mama triśaktimāyāsvarūpaḥ nānyo madasti | tamomāyātmako rudraḥ sātvikamāyātmako viṣṇū rājasamāyātmako brahmā | indrādayastāmasarājasātmikā na sātvikaḥ ko'pi aghoraḥ sarvasādhāraṇasvarūpaḥ | samastayāgānāṃ rudraḥ paśupatiḥ kartā | rudro yāgadevo viṣṇuradhvaryurhotendro devatā yajñabhug mānasaṃ brahma māheśvaraṃ brahma mānasaṃ haṃsaḥ so'haṃ haṃsa iti | tanmayayajño nādānusandhānam | tanmayavikāro jīvaḥ | paramātmasvarūpo haṃsaḥ | antarbahiścarati haṃsaḥ | antargato'nakāśāntargatasuparṇasvarūpo haṃsaḥ | ṣaṇṇavatitattvatantuvadvyaktaṃ citsūtratrayacinmayalakṣaṇaṃ navatattvatrirāvṛtaṃ brahmaviṣṇumaheśvarātmakamagnitrayakalopetaṃ cidgranthibandhanam | advaitagranthiḥ yajñasādhāraṇāṅgaṃ bahirantarjvalanaṃ yajñāṅgalakṣaṇabrahmasvarūpo haṃsaḥ | upavītalakṣaṇasūtrabrahmagā yajñāḥ | brahmāṅgalakṣaṇayukto yajñasūtram | tadbrahmasūtram | yajñasūtrasaṃbandhī brahmayajñaḥ | tatsvarūpo'ṅgāni mātrāṇi mano yajñasya haṃso yajñasūtram | praṇavaṃ brahmasūtraṃ brahmayajñamayam | praṇavāntarvartī haṃso brahmasūtram | tadeva brahmayajñamayaṃ mokṣakramam | brahmasandhyākriyā manoyāgaḥ | sandhyākriyā manoyāgasya lakṣaṇam | yajñasūtrapraṇavabrahmayajñakriyāyukto brāhmaṇaḥ | brahmacaryeṇa haranti devāḥ | haṃsasūtracaryā yajñāḥ | haṃsapraṇavayorabhedaḥ | haṃsasya prārthanāstrikālāḥ | trikālastrivarṇāḥ | tretāgnyanusandhāno yāgaḥ | tretāgnyātmākṛtivarṇoṅkārahaṃsānusandhāno'ntaryāgaḥ | citsvarūpavattanmayaṃ turīyasvarūpam | antarāditye jyotiḥsvarūpo haṃsaḥ | yajñāṅgaṃ brahmasampattiḥ | brahmapravṛttau tatpraṇavahaṃsasūtreṇaiva dhyānamācaranti | provāca punaḥ svayaṃbhuvaṃ pratijānīte brahmaputro ṛṣirvālakhilyaḥ | haṃsasūtrāṇi katisaṃkhyāni kiyadvā pramāṇam | hṛdyādityamarīcīnāṃ padaṃ ṣaṇṇavatiḥ | citsūtraghrāṇayoḥ svarnirgatā praṇavadhārā ṣaḍaṅguladaśāśītiḥ | vāmabāhurdakṣiṇakaṭhyorantaścarati haṃsaḥ paramātmā brahmaguhyaprakāro nānyatra viditaḥ | jānanti te'mṛtaphalakāḥ | sarvakālaṃ haṃsaṃ prakāśakam | praṇavahaṃsāntardhyānaprakṛtiṃ vinā na muktiḥ | navasūtrānparicarcitān | te'pi yadbrahma caranti | antarāditye na jñātaṃ manuṣyāṇām | jagadādityo rocata iti jñātvā te martyā vibudhāstapana prārthanāyuktā ācaranti | vājapeyaḥ paśuhartā adhvaryurindro devatā ahiṃsā dharmayāgaḥ paramahaṃso'dhvaryuḥ paramātmā devatā paśupatiḥ brahmopaniṣado brahma | svādhyāyayuktā brāhmaṇāścaranti | aśvamedho mahāyajñakathā | tadrājñā brahmacaryamācaranti | sarveṣāṃ pūrvoktabrahmayajñakramaṃ muktikramamiti brahmaputraḥ provāca | udito haṃsa ṛṣiḥ | svayaṃbhūstirodadhe | rudro brahmopaniṣado haṃsajyotiḥ paśupatiḥ praṇavastārakaḥ sa evaṃ veda | haṃsātmamālikāvarṇabrahmakālapracoditā | paramātmā pumāniti brahmasampattikāriṇī || 1||