Passage 1.15

अथ हैनमथर्वाणं शाण्डिल्यः पप्रच्छ केनोपायेन नाड्यः शुद्धाः स्युः । नाड्यः कतिसंख्याकाः । तासामुत्पत्तिः कीदृशी । तासु कति वयवस्तिष्ठन्ति । तेषां कानि स्थानानि । तत्कर्माणि कानि । देहे यानि यानि विज्ञातव्यानि तत्सर्वं मे ब्रूहीति । स होवाच अथर्वाण अथेदं शरीरं षण्णवत्यङ्गुलात्मकं भवति । शरीरात्प्राणो द्वादशाङ्गुलाधिको भवति । शरीरस्थं प्राणमग्निना सह योगाभ्यासेन समं न्यूनं वा यः करोति स योगिपुङ्गवो भवति । देहमध्ये शिखिस्थानं त्रिकोणं तप्तजाम्बूनदप्रभं मनुष्याणाम् । चतुष्पदां चतुरस्रम् । विहङ्गानां वृत्ताकारम् । तन्मध्ये शुभा तन्वी पावकी शिखा तिष्ठति । गुदाद्व्यङ्गुलादूर्ध्वं मेढ्राद्व्यङ्गुलादधो देहमध्यं मनुष्याणां भवति । चतुष्पदां हृन्मध्यम् । विहङ्गानां तुङ्गमध्यम् । देहमध्यं नवाङ्गुलं चतुरङ्गुलमुत्सेधायतमण्डाकृति । तन्मध्ये नाभिः । तत्र द्वादशारयुतं चक्रम् । तच्चक्रमध्ये पुण्यपापप्रचोदितो जीवो भ्रमति । तन्तुपञ्जरमध्यस्थलूतिका यथा भ्रमति तथा चासौ तत्र प्राणश्चरति । देहेऽस्मिञ्जीवः प्राणारूढो भवेत् । नाभेस्तिर्यगधऊर्ध्वं कुण्डलिनीस्थानम् । अष्टप्रकृतिरूपाष्टधा कुण्डलीकृता कुण्डलिनी शक्तिर्भवति । यथावद्वायुसंचारं जलान्नादीनि परितः स्कन्धः पार्श्वेषु निरुध्यैनं मुखेनैव समावेष्ट्य ब्रह्मरन्ध्रं योगकाले चापानेनाग्निना च स्फुरति । हृदयाकाशे महोज्ज्वला ज्ञानरूपा भवति । मध्यस्थकुण्डलिनीमाश्रित्य मुख्या नाड्यश्चतुर्दश भवन्ति । इडा पिङ्गला सुषुम्ना सरस्वती वारुणी पूषा हस्तिजिह्वा यशस्विनी विश्वोदरी कुहूः शङ्खिनी पयस्विनी अलम्बुसा गान्धारीति नाड्यचतुर्दश भवन्ति । तत्र सुषुम्ना विश्वधारिणी मोक्षमार्गेति चाचक्षते । गुदस्य पृष्ठभागे वीणादण्डाश्रिता मूर्धपर्यन्तं ब्रह्मरन्ध्रे विज्ञेया व्यक्ता सूक्ष्मा वैष्णवी भवति । सुषुम्नायाः सव्यभागे इडा तिष्ठति । दक्षिणभागे पिङ्गला इडायां चन्द्रश्चरति । पिङ्गलायां रविः । तमोरूपश्चन्द्रः । रजोरूपो रविः । विषभागो रविः । अमृतभागश्चन्द्रमाः । तावेव सर्वकालं धत्ते । सुषुम्ना कालभोक्त्री भवति । सुषुम्ना पृष्ठपार्श्वयोः सरस्वतीकुहू भवतः । यशस्विनीकुहूमध्ये वारुणी प्रतिष्ठिता भवति । पूषासरस्वतीमध्ये पयस्विनी भवति । गान्धारीसरस्वतिमध्ये यशस्विनी भवति । कन्दमयेऽलम्बुसा भवति। सुषुम्नापूर्वभागे मेढ्रान्तं कुहूर्भवति । कुण्डलिन्या अधश्चोर्ध्वं वारुणी सर्वगामिनी भवति । यशस्विनी सौम्या च पादाङ्गुष्ठान्तमिष्यते । पिङ्गला चोर्ध्वगा याम्यनासान्तं भवति । पिङ्गलायाः पृष्ठतो याम्यनेत्रानतं पूषा भवति । याम्यकर्णान्तं यशस्विनी भवति । जिह्वाया ऊर्ध्वानतं सरस्वती भवति । आसव्यकर्णान्तमूर्ध्वगा शङ्खिनी भवति । इडापृष्ठभागात्सव्यनेत्रान्तगा गान्धारी भवति । पायुमूलादधोर्ध्वगालम्बुसा भवति । एताश्च चतुर्दशसु नाडीष्वन्या नाड्यः संभवन्ति । तास्वन्यास्तास्वन्या भवन्तीति विज्ञेयाः ॥ यथाश्वत्थादिपत्रं शिराभिर्व्याप्तमेवं शरीरं नाडीभिर्व्याप्तम् । प्राणापानसमानोदानव्याना नागकूर्मकृकरदेवदत्तधनञ्जया एते दश वायवः सर्वासु नाडीषु चरन्ति । आस्यनासिकाकण्ठनाभिपादाङ्गुष्ठद्वयकुण्डल्यधश्चोर्ध्वभागेषु प्राणः संचरति । श्रोत्राक्षिकटिगुल्फघ्राणगलस्फिग्देशेषु व्यानः संचरति । गुदमेढ्रोरुजानूदरवृषणकटिजङ्घानाभिगुदाग्न्यगारेष्वपानः संचरति । सर्वसन्धिस्थ उदानः । पादहस्तयोरपि सर्वगात्रेषु सर्वव्यापी समानः । भुक्तान्नरसादिकं गात्रेग्निना सह व्यापयन्द्विसप्ततिसहस्रेषु नाडीमार्गेषु चरन्समानवायुरग्निना सह साङ्गोपाङ्गकलेवरं व्याप्नोति । नागादिवायवः पञ्चत्वगस्थ्यादिसंभवाः । तुन्दस्थं जलमन्नं च रसादिषु समीरितं तुन्दमध्यगतः प्रागस्तानि पृथक्कुर्यात् । अग्नेरुपरि जलं स्थाप्य जलोपर्यन्नादीनि संस्थाप्य स्वयमपानं सम्प्राप्य तेनैव सह मारुतः प्रयाति देहमध्यगतं ज्वलनम् । वायुना पालितो वह्निरपानेन शनैर्देहमध्ये ज्वलति । ज्वलनो ज्वालाभिः प्राणेन कोष्ठमध्यगतं जलमत्युष्णमकरोत् । जलोपरि समर्पितव्यञ्जनसंयुक्तमन्नं वह्निसंयुक्तवारिणा पक्वमकरोत् । तेन स्वेदमूत्रजलरक्तवीर्यरूपरसपुरीषादिकं प्राणः पृथक्कुर्यात् । समानवायुना सह सर्वासु नाडीषु रसं व्यापयञ्छ्वासरूपेण देहे वायुश्चरति । नवभिर्व्योमरन्ध्रैः शरीरस्य वायवः कुर्वन्ति विण्मूत्रादिविसर्जनम् । निश्वासोच्छ्वासकासश्च प्राणकर्मोच्यते । विण्मूत्रादिविसर्जनमपानवायुकर्म । हानोपादानचेष्टादि व्यानकर्म । देहस्योन्नयनादिकमुदानकर्म । शरीरपोषणादिकं समानकर्म । उद्गारादि नागकर्म । निमीलनादि कूर्मकर्म । क्षुत्करणं कृकरकर्म । तन्द्रा देवदत्तकर्म । श्लेष्मादि धनञ्जयकर्म । एवं नाडीस्थानं वायुस्थानं तत्कर्म च सम्यग्ज्ञात्वा नाडीसंशोधनं कुर्यात् ॥ ४॥

atha hainamatharvāṇaṃ śāṇḍilyaḥ papraccha kenopāyena nāḍyaḥ śuddhāḥ syuḥ | nāḍyaḥ katisaṃkhyākāḥ | tāsāmutpattiḥ kīdṛśī | tāsu kati vāyavastiṣṭhanti | teṣāṃ kāni sthānāni | tatkarmāṇi kāni | dehe yāni yāni vijñātavyāni tatsarvaṃ me brūhīti | sa hovāca atharvāṇa athedaṃ śarīraṃ ṣaṇṇavatyaṅgulātmakaṃ bhavati | śarīrātprāṇo dvādaśāṅgulādhiko bhavati | śarīrasthaṃ prāṇamagninā saha yogābhyāsena samaṃ nyūnaṃ vā yaḥ karoti sa yogipuṅgavo bhavati | dehamadhye śikhisthānaṃ trikoṇaṃ taptajāmbūnadaprabhaṃ manuṣyāṇām | catuṣpadāṃ caturasram | vihaṅgānāṃ vṛttākāram | tanmadhye śubhā tanvī pāvakī śikhā tiṣṭhati | gudādvyaṅgulādūrdhvaṃ meḍhrādvyaṅgulādadho dehamadhyaṃ manuṣyāṇāṃ bhavati | catuṣpadāṃ hṛnmadhyam | vihaṅgānāṃ tuṅgamadhyam | dehamadhyaṃ navāṅgulaṃ caturaṅgulamutsedhāyatamaṇḍākṛti | tanmadhye nābhiḥ | tatra dvādaśārayutaṃ cakram | taccakramadhye puṇyapāpapracodito jīvo bhramati | tantupañjaramadhyasthalūtikā yathā bhramati tathā cāsau tatra prāṇaścarati | dehe'smiñjīvaḥ prāṇārūḍho bhavet | nābhestiryagadhaūrdhvaṃ kuṇḍalinīsthānam | aṣṭaprakṛtirūpāṣṭadhā kuṇḍalīkṛtā kuṇḍalinī śaktirbhavati | yathāvadvāyusaṃcāraṃ jalānnādīni paritaḥ skandhaḥ pārśveṣu nirudhyainaṃ mukhenaiva samāveṣṭya brahmarandhraṃ yogakāle cāpānenāgninā ca sphurati | hṛdayākāśe mahojjvalā jñānarūpā bhavati | madhyasthakuṇḍalinīmāśritya mukhyā nāḍyaścaturdaśa bhavanti | iḍā piṅgalā suṣumnā sarasvatī vāruṇī pūṣā hastijihvā yaśasvinī viśvodarī kuhūḥ śaṅkhinī payasvinī alambusā gāndhārīti nāḍyacaturdaśa bhavanti | tatra suṣumnā viśvadhāriṇī mokṣamārgeti cācakṣate | gudasya pṛṣṭhabhāge vīṇādaṇḍāśritā mūrdhaparyantaṃ brahmarandhre vijñeyā vyaktā sūkṣmā vaiṣṇavī bhavati | suṣumnāyāḥ savyabhāge iḍā tiṣṭhati | dakṣiṇabhāge piṅgalā iḍāyāṃ candraścarati | piṅgalāyāṃ raviḥ | tamorūpaścandraḥ | rajorūpo raviḥ | viṣabhāgo raviḥ | amṛtabhāgaścandramāḥ | tāveva sarvakālaṃ dhatte | suṣumnā kālabhoktrī bhavati | suṣumnā pṛṣṭhapārśvayoḥ sarasvatīkuhū bhavataḥ | yaśasvinīkuhūmadhye vāruṇī pratiṣṭhitā bhavati | pūṣāsarasvatīmadhye payasvinī bhavati | gāndhārīsarasvatimadhye yaśasvinī bhavati | kandamadhye'lambusā bhavati| suṣumnāpūrvabhāge meḍhrāntaṃ kuhūrbhavati | kuṇḍalinyā adhaścordhvaṃ vāruṇī sarvagāminī bhavati | yaśasvinī saumyā ca pādāṅguṣṭhāntamiṣyate | piṅgalā cordhvagā yāmyanāsāntaṃ bhavati | piṅgalāyāḥ pṛṣṭhato yāmyanetrāntaṃ pūṣā bhavati | yāmyakarṇāntaṃ yaśasvinī bhavati | jihvāyā ūrdhvāntaṃ sarasvatī bhavati | āsavyakarṇāntamūrdhvagā śaṅkhinī bhavati | iḍāpṛṣṭhabhāgātsavyanetrāntagā gāndhārī bhavati | pāyumūlādadhordhvagālambusā bhavati | etāśca caturdaśasu nāḍīṣvanyā nāḍyaḥ saṃbhavanti | tāsvanyāstāsvanyā bhavantīti vijñeyāḥ || yathāśvatthādipatraṃ śirābhirvyāptamevaṃ śarīraṃ nāḍībhirvyāptam | prāṇāpānasamānodānavyānā nāgakūrmakṛkaradevadattadhanañjayā ete daśa vāyavaḥ sarvāsu nāḍīṣu caranti | āsyanāsikākaṇṭhanābhipādāṅguṣṭhadvayakuṇḍalyadhaścordhvabhāgeṣu prāṇaḥ saṃcarati | śrotrākṣikaṭigulphaghrāṇagalasphigdeśeṣu vyānaḥ saṃcarati | gudameḍhrorujānūdaravṛṣaṇakaṭijaṅghānābhigudāgnyagāreṣvapānaḥ saṃcarati | sarvasandhistha udānaḥ | pādahastayorapi sarvagātreṣu sarvavyāpī samānaḥ | bhuktānnarasādikaṃ gātre'gninā saha vyāpayandvisaptatisahasreṣu nāḍīmārgeṣu caransamānavāyuragninā saha sāṅgopāṅgakalevaraṃ vyāpnoti | nāgādivāyavaḥ pañcatvagasthyādisaṃbhavāḥ | tundasthaṃ jalamannaṃ ca rasādiṣu samīritaṃ tundamadhyagataḥ prāgastāni pṛthakkuryāt | agnerupari jalaṃ sthāpya jaloparyannādīni saṃsthāpya svayamapānaṃ samprāpya tenaiva saha mārutaḥ prayāti dehamadhyagataṃ jvalanam | vāyunā pālito vahnirapānena śanairdehamadhye jvalati | jvalano jvālābhiḥ prāṇena koṣṭhamadhyagataṃ jalamatyuṣṇamakarot | jalopari samarpitavyañjanasaṃyuktamannaṃ vahnisaṃyuktavāriṇā pakvamakarot | tena svedamūtrajalaraktavīryarūparasapurīṣādikaṃ prāṇaḥ pṛthakkuryāt | samānavāyunā saha sarvāsu nāḍīṣu rasaṃ vyāpayañchvāsarūpeṇa dehe vāyuścarati | navabhirvyomarandhraiḥ śarīrasya vāyavaḥ kurvanti viṇmūtrādivisarjanam | niśvāsocchvāsakāsaśca prāṇakarmocyate | viṇmūtrādivisarjanamapānavāyukarma | hānopādānaceṣṭādi vyānakarma | dehasyonnayanādikamudānakarma | śarīrapoṣaṇādikaṃ samānakarma | udgārādi nāgakarma | nimīlanādi kūrmakarma | kṣutkaraṇaṃ kṛkarakarma | tandrā devadattakarma | śleṣmādi dhanañjayakarma | evaṃ nāḍīsthānaṃ vāyusthānaṃ tatkarma ca samyagjñātvā nāḍīsaṃśodhanaṃ kuryāt || 4||